Stefan Dragutin „rex Serviae“

Dok su Srbi od 1284 do 1316 nazivali kralja Dragutina „sremskim kraljem“ javlja se on u savremenim stranim izvorima uvek kao „kralj Srbije – rex Serviae. Ovo je već Konstantinu Jiričeku palo u oči i on je dao za to i svoje objašnjenje: „Od tad je (do 1316) bilo u državi dva kralja, koje su savremenici zvali „kralj Stefan“ i „kralj Uroš“. Nisu poznati bliži uslovi pod kojima je vlast predana. Pahimer smatra Uroša samo kao regenta u mesto sinova starijega Stefana kao budućih naslednika; po njemu, pravi kralj je Stefan koji se i u napuljskim, mletačkim i papskim poveljama svagda označava kao „rex Servie“, i silno utiče na državne poslove. Isto tako još jedan savremenik, Francuz Gijom Adam, arhiepiskop Bara, ističe Stefana i njegove sinove kao jedine legitimne vladaoce Srbije.“

Iz jednog opisa zemalja istočne Evrope, iz 1308, međutim, izlazi sasvim drugo objašnjenje, za Dragutinovu titulu „rex Serviae“.

Anonimni pisac naziva sve srpske zemlje ukupno „regnum Rasie“. Ovo se sastoji, po njemu, iz Raške u užem smislu reči, u kojoj vlada Milutin i iz Srbije, Dragutinove oblasti. Znači da se na Zapadu pravila razlika pri upotrebi imena Raška i Srbija, u vreme kada je u srpskim zemljama bilo dva gospodara, i da se poslednje primenjivalo samo na oblast kralja Dragutina, ne zato što se on smatrao kao „pravi kralja“, ili zato što se oblast Srbija nalazila u njegovoj državi, već naprosto stoga što se osećala potreba da se oblasti srpskih kraljeva međusobno razlikuju. Kako su srpske zemlje imale dva imena to je imenom Raška označavana Milutinova oblast, u kojoj se nalazila prava Raška, a drugo ime je rezervisano za državu kralja Dragutina. Da se naziv Srbija upotrebljava za Dragutinov deo srpskih zemalja doprinelo je, možda, i to što je on najveći deo ovih dobio na upravu kao vazal ugarskih kraljeva, koji su se od početka 13 veka stalno nazivali i „kraljevima Srbije“ – nikada Raške. Verovatno je da su prvo Mađari, kao najbliži susedi, počeli da nazivaju Dragutina „rex Serviae“, pa su od njih to primili i ostali narodi na Zapadu.

I drugi savremeni izvori jasno razlikuju Srbiju od Raške. Po jednom papskom pismu od 1298 sastojala se provincija Slavonija minoretskog reda iz Srbije, Raške, Dalmacije itd. U povelji od 25 jula 1308, kojom je potvrdio ugovor sa Karlom od Valoa, naziva se kralj Milutin „Husorius dei gratia Dalmatie, Croatie, Dyoclie, Servie ac Rascie rex et Dominus totius maritime regionis“. Srbija i Raška nisu ovde jedna ista oblast, kao što se obično uzimalo, već, već kao što smo gore videli, oblast kralja Dragutina i kralja Milutina. Ovaj se naziva i kraljem Srbije očigledno stoga što želi da istakne kako je on gospodar svih srpskih zemalja. Kako se baš tada nalazio u ratu sa svojim bratom to nije morao da ga štedi – naprotiv. Da je Milutin rado uzimao titule koje mu u stvari nisu pripadale vidi se i po tome što se nazivao i kraljem Hrvatske.

Razlika koja je postojala u upotrebi imena Srbija i Raška izgubila se posle smrti kralja Dragutina ali je ipak za sobom ostavila izvesnog traga. Još Pseudo-Brokard, koji je pisao svoj Directorium 1332, ali koji je poznavao srpske zemlje još iz vremena kada su njima upravljala dva kralja, razlikuje Srbiju od Raške. Duže se održala ta razlika u papskoj kancelariji, gde se nabrajaju naporedo Srbija i Raška ne samo prvih decenija po smrti Dragutinovoj, već još i u početku 15 veka.

[Mihailo Dinić]